middelbaar (beroeps-) onderwijs
Hoe gaat het middelbaar beroepsonderwijs om met de veranderende vraag? Is het voldoende aangesloten op de veranderingen in de sectoren en de beroepen, waarvoor ze opleidt? Intern loopt het onderwijs op tegen een veranderende houding van leerlingen. Terwijl docenten ook kampen met de nimmer aflatende stroom van consignes, maatregelen en regelingen van hogerhand.
werken vanuit grote onoverzichtelijkheid
Hier vatten we enkele lessons learned samen in kleine cursiefjes
Van beneden naar boven werken
Op een middelbare school vraagt de manager zich af wat zij aan moet met de onvrede onder de docenten. Ze weet niet goed meer hoe ze, wat de directie wil, kan laten landen bij het team. Daarom vraagt ze een procesadviseur om raad. Die ontvangt haar in haar zorgen en analyseert met haar dat als zij alsmaar dezelfde weg blijft volgen, ze steeds dezelfde uitkomst zal krijgen. Hij stelt voor van ‘onderaf’ te beginnen, bij de docenten.
Daarop vraagt de manager aan het team of zij ervoor zouden voelen een keer met de adviseur te praten. En dat wilden ze wel, maar dan zonder haar. Zogezegd, zo gedaan. De adviseur stelde alles in het werk om hun klachten goed te ontvangen. En toen zij zich inderdaad gehoord voelden, ontspanden ze. Daarvan maakte hij gebruik door hen te vragen of ze er wel eens bij stilstonden hoe het voor de manager moest voelen om in haar eentje tegenover het hele team te staan, met al z'n onvrede. Hij provoceerde hen lichtjes: konden ze wel, met z'n allen tegen één.
Dat hielp, schoorvoetend gaven de docenten toe. Ze zagen wel dat onder hun onvrede in feite hun eigen onmacht lag. En dat thema nam de adviseur op en hij vroeg hen of er ook nog iets onder hun onmacht kon liggen. Wat waren nou in de kern genomen de dilemma's waarmee zij worstelden? Enerzijds kwamen die erop neer op dat zij nauwelijks uit de voeten konden met de eenzijdige eisen die aan hen werden gesteld. Over wat zij volgens de voorschriften allemaal, in welke tijd, moesten zien te behandelen. Terwijl zij daardoor zelf niet meer toekwamen aan wat zij belangrijk vonden, ook gezien de leerlingen waarmee zij werkten. En anderzijds, dat zij slecht konden omgaan met het gedrag van de leerlingen onder elkaar en ook tegenover de docenten.
Samen met de adviseur analyseerden zij hun klachten. Als dit de problemen zijn, wat zou hen dan helpen? In elk geval dat hun problemen zouden worden verstaan. En ze niet alleen maar nog méér op hun bordje kregen. De adviseur bood aan dit mee te nemen naar de manager, om te kijken of zij dat samen met hen zou willen bespreken. Daarmee stemden de docenten in, maar dan wel graag onder zijn begeleiding. Want zij hadden wel door dat je deze gesprekken niet ongefaciliteerd moet willen voeren.
Dilemma's en blokkades blijven bestaan wanneer je steeds dezelfde weg blijft volgen. Je moet je onvrede benoemen, om die af te pellen tot de kern waar het om draait. En dat lukt beter als je daarbij wordt ondersteund.
Als je alleen werkt, dan werk je half
Van buiten naar binnen, beroepenoriëntatie en burgerschap
Een conrector op een school wil méér kunnen verlangen van de vakken Loopbaan- en Burgerschapsoriëntatie. Het probleem, vindt ze, is het geïndividualiseerde stramien. Ze zou de leerlingen gunnen dat zij meer samen konden werken. Dat hoort ook bij deze onderwerpen, vind ze. En ze zou willen dat er minder ‘abstract’ mee wordt omgegaan, meer vanuit de beroepspraktijk. En ten slotte zou er, wat haar betreft, ook didactischer mee omgegaan moeten worden, door er direct al een vormend aspect in te brengen.
De conrector raadpleegt een procesadviseur. Die stelde voor om één ideale casus te ontwikkelen, waarin alle drie de invalshoeken, op elkaar afgestemd, aan de orde zouden kunnen komen: samenwerken, vanuit de praktijk en met een aspect van persoonlijke vorming.
Ze gaan aan de slag en laten de twee inhoudelijke oriëntaties deels samen opgaan, beroepenoriëntatie én burgerschap. Werken maakt immers onderdeel uit van ons particuliere en ook van ons openbare leven, vinden ze. Sterker nog, deze dimensies vloeien in elkaar over en jijzelf bent het centrale element in die potpourri. Maar dat ben je niet alleen, dat doe je met anderen samen, op je werk, je gezin, in je vriendenkring, je sociale netwerk, je verenigings- en/of partijlidmaatschap. Het is van belang om je ervan bewust te zijn dat al die elementen met elkaar te maken hebben. Ook al maakt dat het er soms niet gemakkelijker op. Je leert gaandeweg, je leven lang.
En, merkt de conrector op, als je ervaart dat de combinatie van deze twee oriëntaties, van beroep en burgerschap, je gaat helpen, dan zul je ook merken dat je er nog andere vakken bij wil betrekken. Voor leerlingen en docenten gaat het om het principe: dat je van de praktijk leert welke invalshoeken en dus welke vakken je nog meer wilt consulteren. Ervaring én inhoudelijke reflectie. Daarover doorpratend vonden ze dat daar dan bij uitstek de vakken Maatschappijleer en Filosofie bij zouden kunnen passen.
Nu nog de beroepspraktijk, de conrector zou die graag meer ‘onderzoekend’ aan de orde willen laten komen. En dan in kleine groepjes. Samen ga je bij een of twee bedrijven op bezoek, om na te gaan wat de inzet van het bedrijf is, hoe je dat terugziet in de productieafdelingen en hoe de interne diensten daar weer op ondersteunen. De samenhang leren zien. Daarvoor zouden ze moeten observeren en interviewen. Misschien ook eens even meelopen in een bepaald werk en daarbij ook zelf wat doen. Hun ervaringen zouden ze op school, met het groepje, in kaart moeten brengen. Daarop kan het vak Maatschappijleer dan wat verdieping geven. Bij Filosofie zou de vaardigheid van het analyseren kunnen worden bijgebracht.
Zo verzamelen beiden de bouwstenen voor een meer gefocust onderwijs, die ze nu eerst eens gaan bespreken met de docenten van Loopbaan en Burgerschap en met de docenten Maatschappijleer en Filosofie. Ze zijn benieuwd wat zij van deze aanpak zullen vinden. Daarna zouden ze eens goed moeten kijken naar de tijd die het vraagt van de leerlingen en de docenten en hoe ze daar slim mee om zouden kunnen gaan.
Hier wordt van de praktijkoriëntatie-vakken echt wat gemaakt. En daarbij wordt er ‘van buiten naar binnen’ gedacht, vanuit de praktijk naar de verwerking en reflectie op school. Dat zorgt voor een actieve vorm van leren, exploratief, waarbij je de inhoud van de vakken betrekt, proces én inhoud.
Kijk van buiten naar binnen om met die kennis van binnen naar buiten te werken
Praktijkleren
Een extern adviseur wordt gevraagd eens mee te kijken naar de manier waarop MBO-stages in het kader van het praktijkleren worden georganiseerd. De adviseur gaat daarvoor langs bij een paar van de praktijkbedrijven. Hij begint bij de boerderij die aan leerlingen de gelegenheid biedt om zich te oriënteren en daarbij ook een bepaald werk te doen.
En als de adviseur er met de boer over spreekt, blijkt die er met een enige afstand naar te kijken. Hij ‘biedt gelegenheid, maar veel meer ook niet’. De rest is aan de school, vindt hij. Maar de school, zo was de adviseur gebleken, meende dat ‘de rest aan de boer is’. En zo houden school en bedrijf elkaar in een passief evenwicht gevangen.
In het gesprek dat volgt probeert de adviseur de boer te verleiden om wat meer te doen met de leerlingen. Is hij niet trots op zijn bedrijf? En aan wat voor medewerkers heeft hij zelf behoefte? Zou hij daar zelf dan niet aan willen bijdragen? Bijvoorbeeld door met de leerlingen, aan het begin en aan het einde van de werktijd, samen te reflecteren op het vak. Op de verwachting die zij hadden en de ervaring die zij hebben opgedaan. Misschien zou hij hen wel eens kunnen betrekken bij bepaalde praktische problemen die hij in zijn bedrijf heeft. Het zou toch mooi zijn als de leerlingen daar op school, met de vakdocenten samen, naar zouden kunnen kijken. Om zo bij te kunnen dragen aan de oplossing ervan? Dan snijdt het mes aan beide kanten, nuttig voor het bedrijf en leerzaam voor de leerlingen.
Werk maken van leren, leren werk maken. Te vaak komt het nog voor dat stages en praktijkleren, door bedrijf en school, passief worden ingevuld. Terwijl het, in verbinding, zoveel meer zou kunnen zijn.
