hoger onderwijs
Hoe staan hogescholen in contact met de sectoren en instellingen waarvoor zij opleiden? Kennen zij de vraagstukken die spelen op de werkvloer? Sluit de stageorganisatie daar nog voldoende op aan? En hoe functioneren onderwijscommissies, vanuit een onderwijsinhoudelijke ambitie en van de andere kant examencommissies vanuit hun functie in de procedurele control? En hoe vinden lectoraten hierin hun weg, als zij gebruik willen maken van het potentieel aan docenten en studenten?
Onze adviseurs en interimmanagers ondersteunen bij deze vraagstukken, vanuit een overall kennis van de sector.
werken vanuit grote onoverzichtelijkheid
Hier vatten we enkele lessons learned samen in kleine cursiefjes
Vanuit casuïstiek, niet vanuit de competenties
De voorzitter van de onderwijscommissie is ontevreden over de invulling van het competentiegerichte onderwijs. Eigenlijk zijn de competenties verworden tot een instrument om te kunnen toetsen. Dat heeft met het vak zelf nog maar weinig te maken. Ze had deze discussie al een paar keer proberen aan te zwengelen, maar de collega's lieten zien daar geen trek in te hebben.
Ze neemt een adviseur in de arm. En nadat zij hem heeft geïnformeerd, vraagt hij wat voor haar nou echt belangrijk is. Dat is dat studenten veel inhoudelijker en praktisch met de beroepspraktijk bezig zouden moeten zijn. Nu zijn de praktijkoriëntatie en de stages te veel een verplicht onderdeel. Iets wat je moet hebben gedaan om je papiertje te halen. Wat haar betreft zouden de studenten bezig moeten zijn met de ontwikkelingen in het vak en de dilemma's die je daarin tegenkomt. Die uitdagingen moeten ze leren kennen, om de omgang ermee in de praktijk te kunnen beproeven.
Wat wil je dan zien, vroeg de adviseur? En moet je het onderwijs zelf dan niet al sterker thema- of probleemstellingsgericht maken, vraagt de adviseur. Ja, studenten moeten leren thematiseren, verbanden leren zien. En in het verlengde daarvan projecten doen, waarin ze exploratief leren omgaan met vraagstellingen. Zelf onderzoek doen, in de praktijk. En aan de andere kant, ook praktisch leren werken. Het vak doen en dus zelf de weerbarstigheid van de praktijk kunnen ondervinden. Waar kansen liggen, mogelijkheden voor kleine doorbraken. Dat soort dingen. Onderzoeken en praktijkleren, dat moet veel meer samen op gaan.
En hoe past het competentiegerichte onderwijs daar dan in, vroeg de adviseur. Nou, antwoordde ze, de vraag die ze moeten leren stellen, is wat ze nodig hebben, ook aan eigen competenties, om het werk te doen wat ze onder handen hebben. Daarin moeten ze dan dus ook, intervisie-achtig, begeleid worden. Het voordeel is dat je de verlangde competenties niet leert omdat dat moet, maar omdat je zelf ondervindt dat je niet zonder ze kunt!
De voorzitter en de adviseur onderzoeken samen een problematiek. Bijna zoals zij dat de studenten zouden willen zien doen. Zo doorpratend, zullen ook zij op de vraag komen, wie en wat zij daarbij nodig hebben.
Als je alleen werkt, dan werk je half
Onderwijs, onderzoek en vice versa
De net aangestelde lector worstelt met de vraag hoe hij het onderzoek binnen zijn lectoraat zal inrichten. Hij had wel begrepen dat er een kenniskring is van docenten die zich met onderzoek bezighouden.
Maar hij moest nu eerst zelf tot een onderzoeksprogramma zien te komen voor het lectoraat als geheel. Om te beginnen zou hij die twee op elkaar willen afstemmen, aan elkaar willen verbinden. Het zou toch mogelijk moeten zijn om de kenniskring in te zetten ten behoeve van het onderzoeksprogramma? Anders had hij toch veel te weinig kader om te doen wat hij wilde.
Daar zou hij nou eens graag over willen sparren. Hij moest er snel zien achter te komen wie van de docenten ‘daarvan zijn’. En hij wil er dan graag een derde bij om dit te faciliteren. Had hij niet gehoord dat de directeur een procesadviseur in de arm had genomen?
Een week later zat hij met twee docenten en de adviseur aan tafel. Ze maakten eerst kennis en daaruit maakte hij op dat de docenten er genoeg van hadden altijd maar op hun eentje te moeten werken. De kenniskringvergaderingen hielpen daar niet bij. Dat was alleen maar uitwisseling. Ze bespraken hoe een onderzoeksprogramma hiervoor het integrerend kader zou kunnen bieden. Maar het probleem bleef toch dat maar een klein deel van de docenten in de kenniskring geïnteresseerd in waren. Een deel daarvan was überhaupt alleen maar bezig met het eigen promotieonderzoek.
Hoe kunnen we docenten interesseren voor onderzoek, vroegen ze zich af. En gold die vraag niet in den brede, voor het hele docententeam in de opleidingen. De adviseur stelde de vraag hoe je het onderzoek nuttig kunt laten zijn voor de docenten in hun onderwijs? Zou dat niet de brug kunnen vormen? Wat zijn vragen die docenten hebben bij de dilemma's die spelen in de beroepspraktijk waarvoor zij opleiden? En zou je hun vragen daarbij dan niet leidend moeten maken voor het onderzoek dat in de kenniskring wordt gedaan? De docenten keken fronsend, dat klonk wel interessant, maar zou de kenniskring daarvoor te porren zijn?
De adviseur nam de draad op en zei dat, als je dit wil, er omgekeerd ook wat met het onderwijs zelf zal moeten gebeuren. Dat zou zelf exploratiever moeten worden ingericht. En dan moet je klein beginnen. Laten we eerst eens op zoek naar een paar docenten die hiervan zijn. En dan liefst uit een paar van de vakken die inhoudelijk met elkaar te maken hebben.
De lector reageert enthousiast, dan hoeft niet alles te worden omgegooid en kunnen we direct beginnen! Met deze docenten kunnen we dan een paar interessante vraagstellingen ontwikkelen. Dan creëren we een kleine experimentomgeving waarin we samen met de studenten thematisch onderzoek doen. Dat zie ik helemaal voor me: dan krijg je vanuit de themagroepen vragen aan de vakdocenten. Vervolgens krijg je vanuit het overleg van de vakdocenten vragen aan de kenniskring. En op de beantwoording van die vragen kan ik dan weer ondersteunen. Want wat we zelf niet weten, kan bij ons weer leiden tot het zoeken naar de kennis die daarover elders is ontwikkeld. En dan gaan we van daaruit de weg weer terug. Die kennis maken we gereed voor de overdracht aan de vakdocenten en die nemen ze weer op in hun werkcolleges en begeleiding van de studenten in hun themagroepen. Ik zie het helemaal voor me!
Zo zien we een denken ontstaan over de keten, van onderwijs naar onderzoek en weer terug. Daarin spelen studenten een rol, docenten, onderzoekers en de lector. De hele keten is zowel interactief als exploratief van karakter. Exploratie als motor van leren.
Kijk van buiten naar binnen om met die kennis van binnen naar buiten te werken
Meer maken van de stages
De stagecoördinator van de opleiding voelt onvrede met hoe het gaat. Nu rekruteert hij stageplekken bij bedrijven waar studenten naar toe kunnen. En daar houdt het dan mee op. Hij zou meer willen kunnen doen met de bedrijven. Goed bekijken waar zij behoefte aan hebben. Kunnen ze de studenten daar dan wat mee laten doen. En kunnen ze daar dan zelf ook praktijkbegeleiding bij bieden, om er echt wat van te kunnen maken. Maar hij voelt aan dat, zolang ze vanuit de school ad random studenten blijven sturen, dat nooit het rendement kan krijgen waar het bedrijf zelf wat aan heeft. En dan blijven de dingen zoals ze zijn.
Hij raadpleegt een adviseur die bij de opleiding betrokken is. En die vraagt hem waar hij nou eigenlijk naar op zoek is. Hardop: als de hogeschool, naast een onderwijs-, ook een kennisorganisatie is, zoals ze beweert, dan moeten we de bedrijven toch iets kunnen bieden als het om de vragen gaat die daar leven? En zouden de studenten daar dan geen rol in kunnen spelen?
En hoe kijk je dan naar het onderwijs, vraagt de adviseur. Dan zou je de stage niet alleen meer als het leren-werken-in-de-praktijk, maar tegelijk als het praktiserend onderdeel van het onderwijs moeten opvatten. Dan kan er een directe lijn ontstaan tussen wat de studenten in hun praktijk tegenkomen en wat zij daar op de school mee kunnen doen en omgekeerd, dan kan het onderwijs behulpzaam zijn bij het werken in de praktijk en wat daar speelt.
De adviseur vraagt door: wat zie je dan op school gebeuren? Om eenvoudig te beginnen: intervisiegroepjes. Die niet alleen over het persoonlijk functioneren gaan, maar ook over wat ze inhoudelijk in de praktijk tegenkomen. En die groepjes zouden de schakel kunnen vormen tussen stage en onderwijs. De vragen die daarin aan de orde komen zouden de studenten moeten kunnen inbrengen in de werkcolleges van de de verschillende vakken die daarvoor geschikt zijn.
Hier zien we hoe de stagecoördinator een stapje verder komt, doordat de adviseur erop doorvraagt. Zo wordt aan de kern van de vraag elke keer een schil van inzicht toegevoegd, tot er een voldoende voorstelling ontstaat die nader besproken kan worden.
Elke driehoek is een proces, elk proces is een driehoek
Inhoud en inrichting
De voorzitter van de onderwijscommissie twijfelt. Zij heeft een verzoek gekregen van een paar van de docenten. Maar wat brengt dat wel niet met zich mee? Alsof ze het al niet druk genoeg heeft. Dit was weer zo'n voorbeeld, iets wordt op het bordje van de onderwijscommissie gelegd, die er vervolgens mee zit opgescheept. Wat de docenten willen, valt natuurlijk weer net buiten de scope van het beleid. Maar het zou wel vernieuwend kunnen zijn! Alleen moeten ze daar dan weer voor worden vrijgesteld. Daar wordt de directie niet gelukkig van. En ze voelt ook de hete adem van de curriculumcommissie.
Op dat moment wordt op haar deur geklopt. De adviseur, die er sinds kort is, vraagt hoe het gaat. Nou, dat zal ik je eens vertellen. Ze deed haar verhaal. De adviseur luisterde en kon zich haar zorg wel voorstellen. Hij vroeg haar of ze enig idee had wie haar kon helpen. Daar was ze even beduusd van. Helpen? Ja, zei de adviseur, je hoeft dit toch niet allemaal zelf te verzinnen. Ga nog eens terug, waar zit je nou echt mee? Tja, wat het allemaal met zich meebrengt als je dit wil kunnen regelen, verzuchtte de voorzitter. Okay en als je dat zo benoemt, wie gaat daar dan over? De voorzitter zuchtte, ik zou het niet weten. De diensten staan hier zo op afstand. Maar heb je dan wel eens aan de manager gedacht? Ze keek verbaasd op. Ze weifelde, zou je denken?
Nu was het de beurt aan de adviseur om verrast te zijn. Maar daar ís de manager toch van? Die gaat toch over de procesinrichting en wat daarvoor nodig is? Daar zouden jullie je, als commissie, helemaal niet mee bezig moeten houden. Dat is aan de manager. Maar dat veronderstelt ook wel dat je in contact bent met 'm. Dat je over en weer weet wat er speelt en wat je van elkaar mag verwachten. De adviseur stelde voor om hier samen, met z'n drieën, eens goed over te praten.
Inhoud en inrichting. Het ene is het andere niet. Beide vragen andere kwaliteiten. Over de inrichting van de dingen gaat de manager. In die zin schakelt de manager tussen wat het onderwijs nodig heeft, de inrichting ervan en de dienstverlening erop.